Documentaire 'De lijst van Mengelberg'

Op 4 mei a.s. wordt een documentaire uitgezonden met als titel 'De lijst van Mengelberg'. De uitzending is om 22.45 uur bij de EO op NPO 2. In deze documentaire is geprobeerd op een andere manier naar Willem Mengelberg te kijken dan meestal wordt gedaan.

Trailer

Uit het persbericht van de EO:

Concertgebouw-dirigent Willem Mengelberg werd na de Tweede Wereldoorlog zwaar gestraft voor zijn nazisympathieën. Hij werd weggezet als collaborateur en landverrader. Nu blijkt echter dat hij actief betrokken is geweest bij het redden van tientallen Joden. De wereldberoemde dirigent schreef in de eerste jaren van de oorlog tientallen brieven aan de nazi-autoriteiten waarin hij succesvol pleitte om Joden niet op transport te zetten. Bekend is dat Mengelberg zich voor 48 mensen heeft ingezet, daarvan hebben 34 Joden de oorlog overleefd. Op dinsdag 4 mei zendt de EO de documentaire 'De lijst van Mengelberg' uit.

‘Mengelberg redde het leven van mijn familie', vertelt dierenarts Aat Tromp in de film. Zijn vader Sam was violist in het orkest. Voor zijn ‘gevoel’ is het tijd voor de rehabilitatie van Mengelberg. ‘We zitten hier als overlevenden door hem. Kan je over iemand die je leven heeft gered, zeggen dat hij fout was? Hij was politiek gezien fout, maar hij heeft niemand vermoord. Hij heeft mensen gered. Dus om te zeggen: 'Je bent een oorlogsmisdadiger', dat lijkt mij niet terecht.’

Verbannen
Van de zestien Joodse leden van Mengelbergs Concertgebouworkest overleefden het relatief hoge aantal van dertien de oorlog. Al langer was bekend dat Mengelberg meerdere keren bij rijkscommissaris Seyss-Inquart voor hen pleitte. Na de oorlog werd dit door de Centrale Ereraad, de zuiveringscommissie voor de kunstsector, beoordeeld als eigenbelang. Willem Mengelberg kreeg als straf een dirigeerverbod van zes jaar en werd de facto verbannen uit Nederland. Een jaar voor het einde van zijn straf overleed de dirigent.

Nazisympathieën
De EO-documentaire laat er geen twijfel over bestaan dat Mengelberg daadwerkelijk nazisympathieën had. In de kelder van zijn buitenhuis in Zwitserland ontdekten regisseur Jaap van Eyck en biograaf Frits Zwart onder meer stapels nazikranten. ‘Op de vraag of het tijd is voor de rehabilitatie van Mengelberg is geen eenduidig antwoord mogelijk. Maar na de bevrijding is er naar mijn idee wel veel te snel over hem geoordeeld; een oorlogsmisdadiger was hij zeker niet’, vindt de regisseur. ‘Toch is juist dat negatieve beeld overeind gebleven. De film laat zien dat het verhaal ook een totaal andere kant heeft.'

Ernst Laqueur
In de film ontdekt Helly (75), kleindochter van hoogleraar en ondernemer Ernst Laqueur, wie de beschermengel van haar opa was. Dankzij bemoeienis van Mengelberg kreeg hij een stempel in zijn persoonsbewijs en gaat hij niet op transport, ook hoeft hij geen ster te dragen. Hieruit blijkt dat Mengelberg zich ook heeft ingezet voor Joden die geen band hadden met zijn orkest. Helly en haar familie worstelen met de vraag of enig eerherstel voor Mengelberg op zijn plek zou zijn. ‘Ik kan niet oordelen over het geheel, ik kan alleen maar laten zien dat hij een belangrijke speler is geweest bij het redden van mijn grootouders. Dat is iets fantastisch waar ik Mengelberg heel erg dankbaar voor ben.'

'De lijst van Mengelberg' is een coproductie van de Joodse Programmering van de EO en producent Moondocs.

Meer in de pers:
Volkskrant van 29 april 2021
Trouw 1 mei 2021

1 mei 2021